Psychoterapia i nurty psychoterapii

Psychoterapia to świadome i celowe oddziaływania psychologiczne, które – w zależności od definicji – określa się jako formę leczenia opartą na rozmowie i interakcji, stosowanie metod klinicznych służących zmianie myślenia, emocji i zachowań czy też planowe działania wspierające zdrowie psychiczne i rozwój człowieka. Choć różne instytucje i eksperci formułują te definicje w nieco odmienny sposób, ich wspólnym mianownikiem jest to, że psychoterapia pomaga ludziom lepiej rozumieć siebie, przezwyciężać trudności i budować życie oparte na większej autonomii i satysfakcji.
Równocześnie psychoterapia nie jest jednolitym zjawiskiem – to szeroki „parasol” obejmujący wiele nurtów i podejść, z których każdy proponuje własne sposoby pracy nad zmianą i poprawą jakości życia.

Definicje psychoterapii

Według profesora Johna Norcrossa, uznanego specjalisty w dziedzinie psychologii i psychiatrii klinicznej, psychoterapia to:

„świadome i zamierzone stosowanie metod klinicznych i postaw interpersonalnych (wywodzących się z uznanych zasad psychologii) w celu pomagania ludziom w modyfikacji ich zachowań, procesów poznawczych, emocji i/lub innych cech osobowych w kierunku, który korzystający z terapii uważają za pożądany.”

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association, APA) określa psychoterapię jako:

formę pomocy psychologicznej prowadzoną przez wykwalifikowanego specjalistę, opartą przede wszystkim na rozmowie i interakcji. Jej celem jest diagnoza i leczenie trudności emocjonalnych, nieadaptacyjnych sposobów myślenia oraz problematycznych wzorców zachowania.

W ocenie National Institute of Mental Health (NIMH) psychoterapia:

obejmuje różne formy leczenia, których celem jest pomoc w rozpoznawaniu i zmianie trudnych emocji, myśli oraz zachowań.

National Institute of Mental Health (NIMH) to największy amerykański instytut badawczy zajmujący się zdrowiem psychicznym, działający w strukturze National Institutes of Health (NIH) – federalnej agencji rządowej USA, która koordynuje badania biomedyczne i zdrowotne. Misją NIMH jest prowadzenie i finansowanie badań nad przyczynami, leczeniem i profilaktyką zaburzeń psychicznych oraz upowszechnianie wiedzy na ich temat. Instytut pełni rolę zarówno centrum naukowego, jak i źródła informacji dla specjalistów i społeczeństwa.

Dla Amerykańskie Towarzystwa Psychiatrycznego (American Psychiatric Association, APA) psychoterapia jest:

formą leczenia opartego na rozmowie, a czasem także na technikach behawioralnych, prowadzonego w ramach profesjonalnej relacji [pacjenta z psychoterapeutą, dopis JP]. Jego głównym celem jest wspieranie rozwoju i uczenie zdrowszych sposobów radzenia sobie ze stresem, tak aby pacjent mógł prowadzić życie oparte na własnych wyborach i poczuciu sprawczości.

Obowiązująca w Polsce od 1-go stycznia 2024 „Ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych” definiuje z kolei psychoterapię jako:

„celowe i planowane oddziaływania psychologiczne, zmierzające do złagodzenia lub usunięcia objawów zaburzenia oraz do poprawy funkcjonowania psychicznego i społecznego, wspierające dążenia jednostki lub rodziny do zdrowia i rozwoju, kierowane do osób z zaburzeniami psychicznymi.“

Czytelników zainteresowanych tematem odsyłam zatem do stron poszczególnych towarzystw reprezentujących różne nurty. Do najpopularniejszych w Polsce należą:

• poznawczo-behawioralny (terapia poznawczo-behawioralna, funkcjonująca również pod skrótem CBT – od anglojęzycznej nazwy Cognitive Behavioral Therapy)
• psychoanalityczny/psychodynamiczny
• systemowy
• humanistyczno-egzystencjonalny (określany również jako humanistyczno-doświadczeniowy; w tym Gestalt)
• integracyjny

Do mniej znanych, lecz rozpoznawalnych zalicza się:

• ericksonowski
• analizę transakcyjną
• terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach (TSR; ang. Solution-Focused Brief Therapy, SFBT)

Odnośnie Gestalt, należy podkreślić, że jest to podejście w ramach nurtu humanistyczno-egzystencjalnego. Równocześnie Gestalt jest często postrzegane jako samodzielny nurt. Paradoks ten wynika z faktu, że pojęcia te bywają używane niekonsekwentnie, nawet w literaturze fachowej. Nurt (określany również jako „modalność terapeutyczna”) to oparty na wspólnych założeniach filozoficznych i teoretycznych system określający sposób myślenia o naturze człowieka, jego problemach i sposobach ich rozwiązania.

Podejście to konkretny sposób pracy terapeutycznej oparty na specyficznym zestawie technik, metod i teorii, który może funkcjonować w obrębie danego nurtu. Często jest to rozwinięcie, odmiana lub aplikacja ogólnych założeń nurtu.

Podsumowując: nurt to „parasol” obejmujący różne podejścia.

Podam przykład z „mojego ogródka”: terapia poznawczo-behawioralna to nurt, w ramach którego funkcjonują między innymi takie podejścia jak:

• terapia schematów, dedykowana leczeniu emocjonalnych ran z przeszłości oraz zaburzeniom osobowości
• terapia poznawcza oparta na uważności (popularna pod nazwą mindfulness, łączy techniki CBT z praktyką uważności. Stosowana głównie w zapobieganiu nawrotom depresji i pracy z negatywnymi wzorcami myślenia poprzez rozwijanie uważności i akceptacji
• terapia akceptacji i zaangażowania (ang: Acceptance and Commitment Therapy), ukierunkowana na pomoc osobom w akceptowaniu trudnych emocji i myśli oraz budowaniu życia zgodnego z własnymi wartościami pomimo wewnętrznych trudności.

W praktyce panuje następująca hierarchia terminologiczna:

• nurt – najszersze ujęcie (np. poznawczo-behawioralny)
• podejście – forma pracy rozwinięta w ramach danego nurtu (np. terapia schematów)
• metoda/technika – konkretne narzędzia pracy terapeutycznej

Kolejnym terminem potęgujący chaos pojęciowy jest termin „szkoła”. Jest on powszechnie stosowany do określenia nurtu (np. „szkoła psychodynamiczna”). Równocześnie służy w nazewnictwie instytucji oferujących szkolenia z zakresu psychoterapii.